مرات البلدان

مرآت البلدان. مرآت البُلْدان
کتابی به زبان فارسی تألیف محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (۱۲۵۹ـ۱۳۱۳ق) دربارۀ جغرافیای ایران در ۴ جلد (۱۲۹۴-۱۲۹۶ق). این کتاب که به ترتیب الفبایی تنظیم شده، نوعی فرهنگ جغرافیایی شهرها و روستاهای ایران است. مطالب مندرج در این کتاب از طریق بخشنامه ای فراهم آمد که دولت به حاکمان ولایت های ایران صادر کرد و از آن ها خواست با همکاری دانشمندان و علمای هر منطقه اطلاعات لازم را گرد آورند. مجموعۀ گزارش هایی که به تهران ارسال شد زیر نظر اعتمادالسلطنه تنظیم شد و در سا ل های ۱۲۹۴ـ۱۲۹۷ق با قطع رحلی و به صورت چاپ سنگی منتشر گردید. این کتاب سرشار از آگاهی های ارزنده درباره مناطق مختلف ایران و نیز پاره ای از وقایع تاریخی در دوره قاجاریه است. چاپ جدید آن به تصحیح عبدالحسین نوایی و هاشم محدث انتشار یافته است.

[ویکی فقه] مرآت البلدان (کتاب). مرآت البلدان کتابی است به زبان فارسی، نگاشته محمدحسن خان اعتمادالسلطنه ملقب به صنیع الدوله، از رجال علمی- سیاسی عهد ناصری که به شرح شهرها و قری و قصبات ایران زمین؛ یعنی ایران بزرگ که گستره آن از رود سیحون تا ماوراء فرات و از دربند باب الابواب در شمال دریای خزر تا جزایر و سواحل خلیج فارس را در برمی گیرد، می پردازد. به جز مباحث جغرافیایی، اعتمادالسلطنه گاه در این کتاب به درج پاره ای وقایع تاریخی معاصر نیز پرداخته است.
اعتمادالسلطنه در بیان انگیزه خود از نگارش این کتاب می نویسد: فی الواقع مقصود کلی، نوشتن جغرافیای حالیه نبود؛ زیرا که برای اقدام این عمل، اسباب و تدارک ضرور و لازم و مدت متمادی طول می کشید؛ بلکه مراد اصلی از تالیف این کتاب، نوشتن تاریخ شهرها و حوادث عظیمه که در ازمنه قدیم روی داد و...
اهمیت و جایگاه کتاب
برخی در بیان اهمیت این کتاب از آن به عنوان آیینه شهرها نام برده و آن را یکی از سودمندترین کتاب هایی که در عصر ناصری به زبان فارسی نگاشته شده است و نخستین کوشش به شیوه نوین در تدوین یک جغرافیای تاریخی در ایران به شمار آورده اند. اطلاعات موجود در این کتاب متعاقب بخشنامه ای فراهم آمد که دولت خطاب به حاکمان و فرمانروایان ایالات و ولایات ایران صادر کرد و براساس آن دانشمندان و محققان هر دیار موظف به گردآوری اطلاعاتی درباره محل اقامت خود شدند. آنان گذشته از تدوین مطالب مندرج در منابع کهن به تحقیقات میدانی در هر محل دست زدند. از مجموع این گزارش ها ۱۰ مجلد نسخه عظیم خطی فراهم آمد که هر بخش به خط گردآورنده بود. این دفاتر در مجلدات بزرگی جای گرفت که اکنون برجای مانده است. بنیاد تالیف مرآت البلدان بر اساس همین یادداشت ها و اسناد بود و اعتمادالسلطنه نیت آن داشت که یک دوره فرهنگ جغرافیایی برای ایران فراهم آورد.
ساختار کتاب
مرآت البلدان در چهار جلد (سه مجلد) تنظیم گردیده و البته ناتمام مانده است. کتاب با پیش گفتاری مفصل به قلم دکتر عبدالحسین نوائی آغاز می گردد. این کتاب بر اساس کتب جغرافیایی مولفین قدیم و سفرنامه سیاحان و مکتشفین جدید نگارش یافته است. جلد اول و چهارم این مجموعه به موضوع جغرافیا اختصاص یافته است. در جلد اول نام شهرها، قری و... به ترتیب حروف الفبا و تا پایان حرف «ت» و کلمه «تهران» ادامه یافته است. جلد دوم و سوم آن به موضوع تاریخ اختصاص یافته و به مناسبت تهران، پایتخت حکومت قاجار، به نگارش تاریخ سی ساله حکومت ناصرالدین شاه قاجار پرداخته است. جلد چهارم نیز تا حرف «ج»؛ یعنی کلمه «جی» (پایان کلمات مصدر به حرف «ج» و «چ» که اصطلاحا «جیم فارسی» خوانده می شود) خاتمه یافته و بقیه مطالب نانوشته مانده است. این جلد همچنین مشتمل بر بخش ملحقات می باشد. مصححان این اثر در پایان جلد چهارم شرح حال شاهزاده طهماسب میرزا مویدالدوله، پسر دوم شاهزاده محمدعلی میرزا دولتشاه را که به قلم خود وی نگاشته شده، آورده اند. در خصوص جلد پنجم این کتاب، مولف خود شرحی در پایان جلد اول کتاب منتظم ناصری خود بدین گونه نگاشته است: جلد پنجم مرآة البلدان اگر چه می بایست متمم تفصیلات ژغرافیایی ممالک ایران بوده باشد، لیکن به واسطه به دست نیامدن اطلاعات لازمه این کار به عهده تعویق ماند و....
گزارش محتوا
...