جواهرنامه نظامی

جواهرنامۀ نظامی
(یا: جوهرنامۀ نظامی) نوشتۀ مؤلفی معروف به نیشابوری، در ۵۹۲/۵۹۳ق، کتابی به فارسی در کانی ها. این کتاب منبع تنسوخ نامۀ ایلخانی و عرائس الجواهر بوده است.

[ویکی فقه] جواهرنامه نظامی، قدیمی ترین کتاب به زبان فارسی درباره احجار و معدن شناسی، از محمدبن ابی البرکات جوهری نیشابوری می باشد.
این کتاب اساس تألیف تنسوخ نامه ایلخانی خواجه نصیرالدین طوسی و عرایس الجواهر و نفایس الاطایب ابوالقاسم کاشی بوده و از طریق آن دو به جواهرنامه های بعدی هم وارد شده است. جواهرنامه نظامی در ۵۹۲، به نام صدرالدین ابوالفتح مسعودبن بهاءالدین علی بن ابی القاسم ابهری، وزیر علاءالدین تکش خوارزمشاهی تألیف شده است.درباره مؤلف همین قدر می دانیم که پدرش، خودش و پسرش، جوهری (زرگر و حکاک ) بوده اند و اهمیت عمده جواهرنامه نظامی نیز از همین روست. به گفته مؤلف، کتاب او ترکیبی است از گفتار حکمای متقدم، تجربه های شخصی از پیشه جواهرسازی و صنعت حکاکی، و حکایاتی که مؤلف از معتمدان و تجار شنیده است؛ پس، از این حیث که حاوی نکته های ابتکاری است، ارزش خاصی دارد. مراد مؤلف از گفتار حکمای متقدم، اقوالی است که معمولاً از کتاب الجماهر ابوریحان بیرونی و کتاب الاحجار ارسطو آورده است. از ترکیب و مندرجات جواهرنامه مشهود است که مؤلف مطالب بسیاری را از الجماهر نقل کرده است و شاید بتوان گفت که مأخذ عمده او الجماهر بوده است. در متن، هفده بار به نام آن تصریح گردیده و از ابوریحان بیرونی نیز اغلب با ذکر «استاد» یاد شده است؛ اما، موارد حذف، تلخیص، ابقا و ترتیب نقل مباحث، و وارد کردن اطلاعات تجربی خود و دیگران، بنا بر سلیقه و حاصل تجارب مؤلف است. به جز این، اسم کتاب هایی مانند النُخَب و خواص (و به صورت های خواص احجار و کتب خواص ) از تألیفات ارسطو، در آن آمده است که مورد استفاده ابوریحان بیرونی نیز بوده اند و احتمال بیشتر آن است که جوهری نیشابوری به همان گفته ابوریحان بیرونی اکتفا کرده و خود، این کتاب ها را ندیده باشد.
مطالب کتاب
مؤلف در نقل مطالب، به جز آنچه مربوط به تعریف علمی جواهر یا معرفی معادن است، کمترین عنایتی به مطالب جنبی و التزام به جوانب ادبی ندارد و همه جا نظرش به بیان مباحث علمی مربوط به پیشه جوهری بوده است. مثلاً، هیچ یک از مباحث ادبی و اشعار عربی، که ابوریحان بیرونی در متن الجماهر گنجانده، در جواهرنامه نیامده است. او حتی دو بیت شعر فارسی مندرج در الجماهر را به کتاب خود وارد نکرده است.
مقالات جواهرنامه
جواهرنامه به چهار مقاله تقسیم شده است:مقاله اول، کیفیت مفردات معدنیاتی، در چهار فصل؛مقاله دوم، در باره جواهری که از حجر باشد و اشباه آنها و قیمت ها و اخبار و حکایات درباره آنها، ابوریحان بیرونی در این مبحث ۳۲ جوهر (از جمله مینا) را معرفی کرده ولی در جواهرنامه وصف ۵۲ جوهر و در پایان، دو فصل «خواص احجار» از ارسطاطالیس و «شناخت احجاری که آنها را خاصیتی است »، آمده است؛مقاله سوم، معرفی فلزات است، شامل کبریت، زِیبَق، زر، نقره، نُحاس، رَصاص، اُسرُب، آهن، خارْصینی، و آهن چینی (الجماهر مبحث کبریت و آهن چینی را ندارد)، مؤلف در همین مقاله، «معمولات و ممزوجات » (اسفیدروی، بَت روی، طالیقون ) را نیز آورده است؛مقاله چهارم، در انواع مینا و عمل هریک و شرح مرکبات است. قسمت عمده این مقاله به «تلاویحات » (از فنون شیشه گری ) اختصاص دارد.
ویژگی ها
...

💡 - دربر گیرنده چهار رساله به نامهای: جواهرنامه لنکران، سفرنامه توالش، اشعارونامه‌های تاجماه،