ابن ابی الدنیا با نام کامل ابوبکر عبدالله بن محمد بن عبید قریشی، در سال ۲۰۸ هجری قمری به دنیا آمد و در حدود سال ۲۸۱ هجری قمری درگذشت. او از راویان و محدّثان برجستهی عصر عباسی بود و در عین حال به عنوان واعظی مشهور شناخته میشد. شخصیت او به سبب زندگی ساده، پرهیزکاری و گرایش شدید به زهد و ورع در میان همعصرانش احترام ویژهای داشت.
او حدیث را از گروهی از محدثان بزرگ زمان خود مانند محمد بن حسین برجُلانی و علی بن جعد جوهری فرا گرفت و بعدها شاگردانی برجسته از محضرش بهره بردند. کسانی چون حارث بن ابی اسامه و محمد بن خلف وکیع روایتهای او را نقل کردهاند. این گستردگی ارتباط علمی نشاندهندهی جایگاه معتبر او در حوزهی روایت و حدیث است و سبب شد آثارش نفوذی پایدار در فرهنگ دینی و اخلاقی مسلمانان داشته باشد.
ابن ابی الدنیا نویسندهای پُرکار بود و کتابهای متعددی در حوزهی اخلاق، زهد، حدیث و معارف اسلامی نگاشت. آثاری چون مکایدالشیطان، ذمّ الملاهی، العقل و فضائله و الفرج بعد الشدة بیانگر توجه او به تهذیب اخلاق و تربیت معنوی است. نوشتههای او تلفیقی از روایت، شعر و اندرز بوده و بسیاری از آنها در کتابخانههای معتبر جهان باقی مانده است. میراث علمی او امروز هم گواه جایگاهش در میان عالمان و واعظان دورهی عباسی است.
ابن ابی الدنیا. [ اِ ن ُ اَ بِدْ دُن ْ ] ( اِخ ) عبیداﷲبن محمدبن عبید، مکنی به ابوبکر مؤدب و معلم المکتفی خلیفه عباسی. زاهد و وَرِع و عالم به اخبار و روایات بود. متولد به سال 208 هَ.ق. و در سال 288 یا 281 درگذشته است. از کتب اوست: کتاب مکایدالشیطان. کتاب الحلم. کتاب فقه النبی علیه السلام. کتاب ذم الملاهی. کتاب ذم الفحش. کتاب العفو. کتاب ذم المسکر. کتاب التوکید. کتاب فضل شهر رمضان. کتاب صدقةالفطر. کتاب الفرج بعد الشدة. کتاب الاشراف. کتاب مکارم الاخلاق. کتاب العظمة. کتاب من عاش بعد الموت. کتاب العقل و فضائله. کتاب قصرالامل. کتاب الیقین. کتاب الشکر. کتاب قری الضیف. کتاب ذم الدنیا. کتاب الجوع. کتاب الرقة و البکاء. کتاب الصمت. کتاب قضاءالحوائج و غیره. و ابن الندیم در الفهرست بیش از سی کتاب از او نام برده است. و او قریشی بود به ولاء. و اکثر کتب او در کتابخانه های اروپا موجود است.
معلم المکتفی خلیفه عباسی
[ویکی فقه] اِبْن ِ اَبِی الدُّنیا، ابوبکر عبدالله بن محمد بن عُبَیْد بن سُفیان بن قَیس قُرَشی (۲۰۸-۲۸۱ق /۸۲۳ -۸۹۴م )، راوی و محدّث می باشد.
وی حدیث را از راویان بسیار، از آن میان محمد بن حسین بُرْجُلانی، ابویوسف احمد بن جمیل مروزی و علی بن جَعْد جوهری فراگرفت.
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت، دارالکتب العربیة.
کسانی چون حارث بن ابی اسامه، محمد بن خلف وکیع، محمد بن خلف بن مرزبان، عبیدالله بن عبدالرحمان السکری و عمر بن سعد قراطیسی از وی حدیث نقل کرده اند.
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت، دارالکتب العربیة.
ابن ابی الدنیا در روزگار خود واعظ و سخنور مشهوری بود و زندگی مُنزّهی داشت و از احترام ویژه ای برخوردار بود. آثار بازمانده از او که تلفیقی از شعر و ادب و حدیث است، نشانگر آن است که وی به تهذیب اخلاق عشق می ورزیده است. از این رو در بین آثار او کتاب هایی در نکوهش تنگ چشمی، ستمکاری، هوسرانی، رشک ورزی، ناسزاگویی و پرستش سرای ناپایدار اختصاص یافته است.