خدمتگزاران پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلّم) در سیره ایشان به طور کلی به دو دسته متمایز تقسیم میشدند. دستهی اول شامل افرادی آزاد بودند که با انگیزههای اخلاصی و داوطلبانه به خدمتگزاری آن حضرت مبادرت میورزیدند؛ از مشهورترین این افراد میتوان به انس بن مالک اشاره کرد که در خدمتگزاری به پیامبر (ص) اهتمام ویژهای داشت. این نوع خدمتگزاری نشان از پذیرش کرامت انسانی و الگوی رفتاری پیامبر داشت که بر پایه احکام اسلامی و ترویج آزادی بود، امری که به تدریج موجب تضعیف و نهایتاً ریشهکنی رسم بردهداری در جامعه اسلامی میشد. دستهی دوم نیز شامل کنیزان و خادمان فاقد آزادی بودند که زیر نظر ایشان به انجام وظایف میپرداختند؛ اسامیای مانند خضره، رضوی، میمونه و امایمن از این گروه به شمار میروند.
در منابع تاریخی و سیره، عناوین مختلفی برای اطلاق بر این افراد به کار رفته است که هر یک بار معنایی خاص را منتقل میسازد. عناوینی چون خدم، امه (کنیز) و مولی در متون دیده میشوند. اصطلاح موالی که جمع مولی است، به ویژه پس از فتوحات، معانی گستردهتری یافت؛ این واژه گاه به کسانی اطلاق میشد که با پذیرش اسلام از بردگی رها میشدند اما همچنان تحت حمایت (ولایت) موقت اربابان سابق یا حامیان جدید باقی میماندند. همچنین، این عنوان شامل مردم سرزمینهای فتحشدهای نیز میشد که با انعقاد پیمان موالات و همپیمانی با فاتحان یا یکی از قبایل عرب، حمایت آنان را جلب میکردند؛ از این رو، مولی دارای معانی متضاد و چندگانهای چون صاحب، برده، آزادکننده، همپیمان، و پناهنده بود. گاهی نیز از اصطلاحاتی مانند عبید و مولاه استفاده میشد.
اما تفاوت بنیادین در سطح عمومی کلمات برقرار بود؛ اصطلاحاتی نظیر غلام و کنیز معمولاً به کسانی اطلاق میشد که در نتیجه اسارت نظامی یا جنگی به بردگی درآمده بودند. در مقابل، واژهی خَدَم مفهومی عامتر داشت و صرفاً به افراد زیردست محدود نمیشد، بلکه شامل همان دسته اول نیز میگردید؛ یعنی گاه افراد آزاد، به دلایل گوناگون اعتقادی، اخلاقی یا اجتماعی، و با انگیزههایی فراتر از اجبار، به صورت داوطلبانه برای مدتی معین یا دائمی به خدمتگزاری یک شخصیت خاص، از جمله پیامبر اکرم (ص)، درمیآمدند. این گستره معنایی، تنوع وضعیت اجتماعی افراد حاضر در محضر ایشان را به خوبی نشان میدهد.
