موقعیت فلسفه

[ویکی فقه] علم فلسفه از احوال کلی وجود بحث کرده و در زمینه علوم عملی مانند اخلاق و سیاست و مابعدالطبیعه و سایر علوم که مسائل اساسی و مهمی دارند بحث می کند.
علم فلسفه از احوال کلی وجود بحث می کند ولی این مقدار کافی نیست که به ماهیت مسائل فلسفی پی ببریم البته شناخت دقیق این مسائل هنگامی حاصل می شود که عملا به بررسی تفصیلی آنها بپردازیم و طبعا هر چه بیشتر در اعماق آنها غور کنیم و احاطه بیشتری پیدا نماییم حقیقت آنها را بهتر در خواهیم یافت ولی قبل از شروع هم اگر بتوانیم دورنمای روشنتری از آنها داشته باشیم بهتر می توانیم فواید فلسفه را درک کرده با بصیرت و بینش بیشتر و با شوق و علاقه افزونتری به آموختن آن اقدام کنیم.
تفاوت علوم فلسفی با سایر علوم
برای این منظور نخست با ذکر نمونه ای از مسائل دیگر علوم فلسفی شروع کرده به تفاوت آنها با مسایل سایر علوم اشاره می کنیم آنگاه به بیان ماهیت فلسفه نخستین و ویژگی های مسائل آن می پردازیم. برای هر انسانی این سؤال اساسی و حیاتی مطرح است که آیا زندگی او با مرگ پایان می یابد و بعد از آن جز اجزاء متلاشی شده بدنش چیزی باقی نمی ماند یا پس از مرگ هم حیاتی خواهد داشت. روشن است که پاسخ این سؤال از عهده هیچیک از علوم تجربی مانند فیزیک شیمی زمین شناسی گیاه شناسی زیست شناسی و مانند آنها برنمی آید چنانکه محاسبات ریاضی و معادلات جبری هم پاسخی برای این سؤال ندارند پس علم دیگری لازم است که با روش ویژه خود به بررسی این مساله و مانند آن بپردازد و روشن کند که آیا انسان همین بدن مادی است یا حقیقت نامحسوس دیگری به نام روح دارد و به فرض وجود روح آیا پس از مرگ قابل بقاء است یا نه. بدیهی است بررسی این گونه مسائل با روش علوم تجربی میسر نیست بلکه باید برای حل آنها از روش تعقلی بهره گیری شود و طبعا علم دیگری می باید که چنین مسائل غیر تجربی را مورد بررسی قرار دهد و آن علم النفس یا روانشناسی فلسفی است. همچنین مسائل دیگری از قبیل اراده و اختیار که اساس مسئولیت انسان را تشکیل می دهد باید در این علم اثبات شود. وجود چنین علمی و ارزش راه حل هایی که ارائه می دهد در گرو اثبات وجود عقل و ارزش شناخت های عقلانی است پس باید علم دیگری نیز باشد که به بررسی انواع شناخت و ارزیابی آنها بپردازد تا معلوم شود که ادراکات عقلی چیست و چه ارزشی را می تواند داشته باشد و چه مسائلی را می تواند حل کند و آن نیز یکی دیگر از علوم فلسفی است که شناخت شناسی نامیده می شود. در زمینه علوم عملی مانند اخلاق و سیاست هم مسائل اساسی و مهمی وجود دارد که حل آنها از عهده علوم تجربی برنمی آید و از جمله آنها شناختن حقیقت خیر و شر و خوب و بد اخلاقی و ملاک تعیین و تمییز افعال شایسته و ناشایسته است بررسی اینگونه مسائل هم نیازمند به علم یا علوم فلسفی خاصی است که آنها هم به نوبه خود نیازمند به شناخت شناسی خواهند بود. با دقت بیشتر معلوم می شود که این مسائل با یکدیگر ارتباط دارند و مجموعا با مسائل خدا شناسی بستگی پیدا می کنند خدایی که روح و بدن انسان و همه موجودات جهان را آفریده است خدایی که جهان را با نظم خاصی اداره می کند خدایی که انسان را می میراند و بار دیگر برای پاداش و کیفر زنده می سازد پاداش و کیفری که به کارهای خوب و بد تعلق می گیرد کارهای خوب و بدی که با اراده و اختیار انجام گرفته باشد و... شناخت خدای متعال و صفات و افعال او سلسله مسائلی را تشکیل می دهد که در علم خدا شناسی الهیات بالمعنی الاخص مورد بررسی قرار می گیرد. اما همه این مسائل مبتنی بر یک سلسله مسائل کلی تر و عمومی تری است که قلمرو آنها امور حسی و مادی را نیز در برمی گیرد از این قبیل: موجودات در پیدایش و بقاء خودشان نیازمند به یکدیگرند و میان آنها رابطه فعل و انفعال تاثیر و تاثر و علیت و معلولیت برقرار است همه موجوداتی که در تیررس حس و تجربه انسان قرار دارند زوال پذیرند ولی باید موجود دیگری باشد که امکان زوال نداشته باشد و بلکه به هیچ وجه عدم و نقص راهی به سوی او نیابد دایره هستی منحصر به موجودات مادی و محسوس و همچنین منحصر به موجودات متغیر و متحول و متحرک نیست بلکه انواع دیگری از موجودات هستند که این ویژگیها را ندارند و نیازی به زمان و مکان هم نخواهند داشت. بحث درباره اینکه آیا لازمه هستی تغیر و تحول و زوال پذیری و وابستگی است یا نه و به دیگر سخن آیا موجود ثابت و زوال ناپذیر و مستقل و ناوابسته هم داریم یا نه بحثی است که پاسخ مثبت آن به تقسیم موجود به مادی و مجرد ثابت و متغیر واجب الوجود و ممکن الوجود و... می انجامد و تا اینگونه مسائل حل نشود و مثلا وجود واجب و مجردات ثابت نشود علوم خدا شناسی و روانشناسی فلسفی و مانند آنها پایه و اساسی نخواهند داشت و نه تنها اثبات این مسائل محتاج به استدلالات عقلی است بلکه اگر کسی بخواهد آنها را ابطال کند نیز ناگزیر است که روش تعقلی را به کار گیرد زیرا همانگونه که حس و تجربه به خودی خود توان اثبات این امور را ندارد توان نفی و ابطال آنها را هم نخواهد داشت. بدین ترتیب روشن شد که برای انسان یک سلسله مسائل مهم و اصولی مطرح است که هیچیک از علوم خاص حتی علوم خاص فلسفی پاسخگوی آنها نیستند و باید علم دیگری برای بررسی آنها وجود داشته باشد و آن همان متافیزیک یا علم کلی یا فلسفه نخستین است که موضوع آن اختصاصی به هیچیک از انواع موجودات و ماهیات متعین و مشخص ندارد و ناچار باید موضوع آن را کلی ترین مفاهیمی قرار داد که قابل صدق بر همه امور حقیقی و عینی باشد و آن عنوان موجود است البته نه موجود از آن جهت که مثلا مادی است و نه از آن جهت که مجرد است بلکه از آن جهت که موجود است یعنی موجود مطلق یا موجود بما هو موجود و چنین علمی جا دارد که مادر علوم نامیده شود.
مبادی فلسفه
پیش از پرداختن به حل مسائل هر علمی باید مبادی آن علم مورد شناسایی قرار گیرند اینک سؤالی مطرح می شود که مبادی فلسفه چیست و در چه علمی باید تبیین شود. پاسخ این است که شناخت مبادی تصوری علوم یعنی شناخت مفهوم و ماهیت موضوع علم و مفاهیم موضوعات مسائل آن معمولا در خود علم حاصل می شود به این صورت که تعریف موضوع را در مقدمه کتاب و تعریف موضوعات جزئی مسائل را در مقدمه هر مبحثی بیان می کنند اما موضوع فلسفه موجود و مفهوم آن بدیهی و بی نیاز از تعریف است و از این روی فلسفه نیازی به این مبدا تصوری ندارد و اما موضوعات مسائل آن مانند سایر علوم در صدر هر مبحثی تعریف می شود. و اما مبادی تصدیقی علوم بر دو قسم است یکی تصدیق به وجود موضوع و دیگری اصولی که برای اثبات و تبیین مسائل علم از آنها استفاده می شود اما وجود موضوع فلسفه احتیاج به اثبات ندارد زیرا اصل هستی بدیهی است و برای هیچ عاقلی قابل انکار نیست دست کم هر کسی به وجود خودش آگاه است و همین قدر کافی است که بداند مفهوم موجود مصداقی دارد آنگاه درباره سایر مصادیق به بحث و تحقیق بپردازد و بدین ترتیب مسئله ای برای فلسفه پدید می آید که سوفیستها و شکاکان و ایدآلیستها از یک سو و دیگر فلاسفه از سوی دیگر در آن اختلاف دارند. و اما قسم دوم از مبادی تصدیقی یعنی اصولی که مبنای اثبات مسائل قرار می گیرند نیز به دو دسته تقسیم می شوند یکی اصول نظری غیر بدیهی که باید در علوم دیگری اثبات گردد و به نام اصول موضوعه نامیده می شود و چنانکه قبلا اشاره شد کلی ترین اصول موضوعه در فلسفه اولی اثبات می گردد یعنی پاره ای از مسائل فلسفه اصول موضوعه سایر علوم را اثبات می کنند و خود فلسفه اولی اساسا نیازی به چنین اصول موضوعه ای ندارد هر چند ممکن است در دیگر علوم فلسفی مانند خدا شناسی و روانشناسی فلسفی و فلسفه اخلاق از اصولی استفاده شود که در فلسفه نخستین یا دیگر علوم فلسفی و یا حتی در علوم تجربی ثابت شده باشد. دسته دوم از اصول قضایای بدیهی و بی نیاز از اثبات و تبیین است مانند قضیه محال بودن تناقض و مسائل فلسفه اولی فقط نیاز به چنین اصولی دارند ولی این اصول احتیاجی به اثبات ندارند تا در علم دیگری اثبات شوند بنابر این فلسفه نخستین احتیاجی به هیچ علمی ندارد خواه علم تعقلی باشد یا تجربی یا نقلی و این یکی از ویژگی های مهم این علم می باشد البته باید علم منطق و همچنین شناخت شناسی را استثناء کرد نظر به اینکه استدلال برای اثبات مسائل فلسفی بر اساس اصول منطقی انجام می گیرد و نیز مبتنی بر این اصل است که حقایق فلسفی قابل شناخت عقلانی می باشد یعنی وجود عقل و توان آن بر حل مسائل فلسفی مفروغ عنه است ولی می توان گفت آنچه مورد نیاز اساسی فلسفه است همان اصول بدیهی منطق و شناخت شناسی است که در واقع نمی توان آنها را مسائل و محتاج به اثبات بشمار آورد و بیاناتی که درباره آنها می شود در حقیقت بیانات تنبیهی است توضیح بیشتر این مطلب در درس یازدهم خواهد آمد.
هدف فلسفه
...