تفسیر صحابه به مجموعه روایات و دیدگاههای تفسیری منقول از صحابه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در خصوص آیات الهی اطلاق میشود و جایگاهی ممتاز در علوم قرآنی دارد. این رویکرد تفسیری، که در حقیقتْ آرای تفسیری خود صحابه در فهم قرآن کریم است، ریشه در ملازمت مستقیم آنان با منبع وحی و دریافت مستقیم تعالیم پیامبر (ص) دارد. نقل شده است که ده تن از صحابیان برجسته، به عنوان مفسران اصلی قرآن در آن عصر شناخته شدهاند که عبارتند از: خلفای چهارگانه (ابوبکر، عمر، عثمان و علی)، عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عباس، اُبَیّ بن کعب، زید بن ثابت، أبوموسی اشعری و عبدالله بن زبیر. این اسامی نشاندهنده تنوع جغرافیایی و علمی مفسران اولیه هستند که هرکدام سهمی بسزا در انتقال فهم قرآنی به نسلهای بعدی داشتهاند (به نقل از الاتقان فی علوم القرآن، ج ۴، ص ۲۳۳).
روششناسی و منبع تفسیر در عصر صحابه
برداشتها و تفاسیر قرآن کریم در دوران حیات صحابه و بلافاصله پس از رحلت پیامبر (ص)، عمدتاً بر پایه شنیدن مستقیم روایات، احادیث نبوی و تقریر و تأییدات خود حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) استوار بود. این امر سبب گردید که تفسیر در آن دوره، شکلی ساده و مبتنی بر نقل مستقیم داشته باشد و در حقیقت بخش لاینفک و اولیه از علم حدیث محسوب شود؛ زیرا ضبط و نقل قول پیامبر (ص) اساس هرگونه تبیین معنایی بوده است. این شیوه تفسیری، که مبتنی بر تفسیر بالماثور (تفسیر به روایت) است، به تدریج از نیمه دوم قرن اول هجری قوّت بیشتری یافت و زیربنای روشهای تفسیری رسمی در قرون بعدی را تشکیل داد.