اصطلاح «عرش عقلی» در متون فلسفی و حکمت اسلامی بهعنوان ترکیبی وصفی به کار میرود و مراد از آن همان «عقل اول» یا نخستین صادر از مبدأ الهی است که در نظام هستیشناسی فلاسفه جایگاهی بنیادین دارد. در دیدگاه حکمای اشراقی و نیز بسیاری از فیلسوفان مشائی، عقل اول نخستین مخلوق الهی محسوب میشود که بهطور مستقیم از ذات واجبالوجود صادر شده است. این مفهوم در چارچوب قاعده فلسفی «الواحد» تبیین میشود که بر اساس آن، از موجودی کاملاً بسیط و واحد، تنها یک موجود بسیط دیگر میتواند صادر شود. از آنجا که ذات الهی از هرگونه کثرت و ترکیب منزه دانسته میشود، صدور نخستین موجود نیز باید واجد نهایت بساطت باشد و این ویژگی در «عقل اول» تحقق مییابد. اصطلاح «عرش عقلی» از این جهت به کار میرود که این مرتبه از وجود، عالیترین سطح ادراک و تجرد را در سلسله مخلوقات داراست و همچون عرشی معنوی، مبدأ و پایه نظام هستی تلقی میشود. در ادامه این نظام، از عقل اول بهواسطه تعقل به ذات حق، عقل دوم پدید میآید و از جهات دیگر آن، مراتب پایینتر هستی مانند نفوس و افلاک صادر میشوند. این ساختار به نظریه «عقول عشره» انجامیده که در آن سلسلهای از عقول تا عقل دهم ترسیم میشود. «عرش عقلی» در این معنا نمادی از مرتبهای است که هم مبدأ کثرتهای بعدی است و هم خود از وحدت و بساطت برخوردار است. این مفهوم همچنین در برخی متون با تعابیری مانند «خرد نخستین» یا «عقل کلی» نیز بیان شده است. در مجموع، «عرش عقلی» بیانگر عالیترین مرتبه عقلانی در نظام فلسفی اسلامی است که بهعنوان نخستین تجلی و صادر از ذات الهی شناخته میشود.
عرش عقلی
لغت نامه دهخدا
عرش عقلی. [ ع َ ش ِ ع َ ] ( ترکیب وصفی، اِ مرکب ) مراد عقل اول است. ( فرهنگ علوم عقلی از مصنفات ).
